ŚWIATOWY SYSTEM

Zimna Wojna oraz “koniec historii”

Po drugiej wojnie światowej świat został podzielony na dwa konkurujące ze sobą imperialistyczne bloki – kapitalistyczny Zachód oraz państwowo - kapitalistyczny Związek Radziecki.

Podział ten został uzgodniony podczas serii spotkań na szczycie między zwycięskimi sojusznikami wojennymi – USA, ZSRR, Wlk. Brytanią i Francją.

W tym nowym świecie sojusznicy USA podporządkowywali się jej dowództwu wojskowemu. Brytania i Francja musiały zaakceptować demontaż ich bloków handlowych opartych na koloniach (były to strefy, które wcześniej wykluczyły możliwości konkurencji ze strony USA).

Po drugiej stronie państwowy kapitalizm rozwinął się w Rosji wskutek izolacji rewolucji w latach 20-ych XX wieku. Stalin oraz biurokraci wokół niego zniszczyli resztki kontroli pracowniczej i stworzyli nową klasę panującą.

Związek Radziecki porzucił internacjonalizm budował swoją politykę zagraniczną na interesach bezpieczeństwa klasy rządzącej Stalina. ZSSR nawet zawarł sojusz z Hitlerem – i to nazistowski dyktator w końcu złamał umowę.

Gdy wojna się skończyła w 1945 r., ZSRR okupował znaczną część wschodniej Europy, plądrując zasoby krajów tego regionu.

Pat supermocarstw znany jako Zimna Wojna był daleki od bycia zimnym. Nieraz USA toczyły wojny z małymi krajami wspartymi przez Rosję – najbardziej dramatyczne przykłady to Korea oraz Wietnam.

Coraz większa ważność ropy w światowej gospodarce doprowadziła do coraz większego zainteresowania supermocarstw Bliskim Wschodem.

Izrael działał jako klient USA w regionie, otrzymując przy tym ogromne dotacje finansowe i wojenne.

Henry Kissinger, doradca ds. bezpieczeństwa narodowego prezydenta Richarda Nixona, tak powiedział o poparciu USA dla Izraela w 1973 r. “My chcieliśmy najogromniejszej z możliwych klęsk Arabów, aby stało się jasno dla Arabów, że do niczego nie dojdą jeśli będą zależni od Sowietów.”

W latach 50-tych wskutek imponujących wyników rosyjskiego wzrostu gospodarczego państwa, które dopiero co osiągnęły niepodległość – takie jak Indie, Egipt czy Indonezja – uważały wzór uprzemysłowienia pod państwową kontrolą za godny naśladowania.

Jednak stopy wzrostu w ZSRR spadały w latach 70-ych, dochodząc do stagnacji w latach 80-ych. Rosji nie stać było na ponowny wyścig zbrojeń rozpoczęty przez prezydenta USA Ronalda Reagana.

ZSRR upadł w 1991 r., ponieważ nie mógł konkurować z Zachodem.

Ekonomiczny system Bloku Wschodniego był oparty na gospodarkach narodowych przy ograniczonej wymianie z Zachodem. Stanowiło to normę na świecie do lat 50-tych, jednak od lat 60-tych zachodni imperializm był zależny w coraz większym stopniu od globalnej gospodarki, aby korzystać z niższych kosztów produkcji.

Jedna ze szkół marksistowskich ekonomistów uważała, że imperializm jedynie wysysał bogactwa od biedniejszych krajów, nie pozwalając im na dokonanie industrializacji. Biedniejsze kraje były zupełnie zależne od bogatszych. Teoria ta nazywała się “teorią zależności”.

Oczywiście, jest prawdą, że najbardziej uprzemysłowione państwa rabują biedniejsze kraje. Ale teoria zależności nie potrafiła wyjaśnić w jaki sposób niektóre z państw “zależnych” – np. Brazylia i Argentyna - przeprowadzały znaczącą industrializację. Już w latach 80-tych takie kraje, jak Korea Południowa, Tajwan i Malezja stały się ważnymi, uprzemysłowionymi producentami.

Co więcej, takie państwa, jak Nigeria, RPA oraz Brazylia zaczęły grać rolę lokalnych imperializmów na swoim “podwórku”.

W imperializmie nigdy nie chodziło tylko o wyzysk biedniejszych państw przez bogate. Chodziło o tworzenie hierarchii ekonomicznej, finansowej i militarnej.

Obecnie ok. 80 proc. przepływów kapitałowych ma miejsce między USA, Japonią i Europą.

Nowy ład światowy i koniec historii

Wraz z upadkiem stalinowskiego systemu w latach 1989-91 nastąpiła szeroko rozpowszechniona wiara w to, że zgasł motor międzynarodowych konfliktów. Prezydent George Bush (ojciec obecnego prezydenta) mówił o “nowym ładzie światowym”, podczas gdy amerykański politolog Francis Fukuyama stał się słynny ogłaszając “koniec historii” - podobno nie było już żadnej alternatywy wobec wolnorynkowego kapitalizmu.

Jednak od tamtego czasu narastała różnica między bogatymi a biednymi na świecie, a USA toczyły wojny na Bałkanach, w Afganistanie i Iraku.

Jesteśmy daleko od końca rywalizacji imperialistycznej. USA są coraz bardziej zależne od wyrażania swojej militarnej potęgi.

Paradoksalnie, upokorzenie w Iraku i Afganistanie nie wyklucza wywołania przez ten kraj kolejnych wojenpowoduje. Obecnie możliwe jest np. tak niebezpieczne i rozpaczliwe działanie, jak zaatakowanie Iranu.