Wenezuela, Hugo Chavez i permanentna rewolucja

Wenezuelski prezydent Hugo Chavez ostatnio obwieścił zwrot swojego rządu w lewo. - Trocki mówił, że rewolucja jest permanentna, nigdy się nie kończy. Idźmy drogą Trockiego – powiedział.

Chavez już wcześniej złościł wyższe klasy wenezuelskiego społeczeństwa, przeznaczając część dochodów z państwowego przedsiębiorstwa naftowego na nadzwyczajną pomoc socjalną dla obszarów biedy. Teraz zaś ogłosił renacjonalizację sieci energetycznej oraz największej w kraju firmy telekomunikacyjnej.

Dokonał też przetasowania w rządzie, pozbywając się ministrów wywodzących się z dwóch małych partii socjaldemokratycznych, wchodzących w skład jego sojuszu wyborczego. Wśród nowo mianowanych ministrów natomiast jeden jest z Komunistycznej Partii Wenezueli, a drugi - minister pracy, Jose Ramon Rivero Gonzalez – ostrzegł Chaveza: "Mam trockistowskie poglądy". Chavez odpowiedział: "Ja też jestem trockistą: idę po linii Trockiego, linii permanentnej rewolucji".

Nowa partia

Chavez wezwał do zastąpienia czteropartyjnej koalicji wyborczej "zjednoczoną partią rewolucyjną", która obejmie nie tylko partie zasiadające w parlamencie, ale również wiele tysięcy aktywistów nienależących dziś do żadnej partii.

Co doprowadziło do tej radykalizacji? Media głównego nurtu mają zwyczaj postrzegać wszelkie polityczne przemiany jako efekt działań politycznych “gwiazd”. Zwyczaj ten z łatwością udziela się także ludziom lewicy. Tymczasem radykalizacja w Wenezueli jest napędzana od dołu – wynika z reakcji mas miejskiej biedoty, pracowników i chłopstwa na usiłowania obalenia rządu, który z początku popierał tylko bardzo łagodne reformy. Przesuwając się na lewo, Chavez postępuje zgodnie z odczuciami miliona lub więcej ludzi, którzy odgrywają kluczową rolę w tych oddolnych ruchach.

Najnowszym przykładem owych lewicujących nastrojów były wybory prezydenckie na początku grudnia, w których Chavez uzyskał 62 procent głosów. Wynik ten po raz kolejny zdecydowanie przekreślił nadzieje prawicy. Równocześnie jednak kampania wyborcza uwypukliła niezadowolenie aktywnych chavistów z działalności partii tworzących blok wyborczy prezydenta. Były one postrzegane jako odcięte od ruchu, wielokrotnie zarzucano im "biurokratyzm", "klientelizm" i "korupcję".

Chavez na te nastroje reaguje. Ale jego radykalne działania wciąż pozostają ograniczone. Większość wenezuelskiego wielkiego biznesu pozostaje nietknięta – a w jednej z niedawnych mów Chavez utrzymywał, że "narodowa burżuazja" wciąż ma ważną rolę do odegrania.

Kroki podjęte ostatnio przez Chaveza nie wystarczą, żeby powstrzymać korupcję i biurokrację, które plenią się nie tylko w partiach koalicji wyborczej, lecz także wśród niewybieralnej hierarchii aparatu państwowego. Najwyższe urzędy w administracji pozostają obsadzone ludźmi mianowanymi za poprzedniego, skorumpowanego systemu. Siły zbrojne zaś wciąż są pełne oficerów-karierowiczów, podzielających system wartości nienawidzącej Chaveza wyższej klasy średniej.

Takie elementy na razie nie odważają się wystąpić otwarcie przeciwko Chavezowi, ale z łatwością sabotują decyzje rządu, które im się nie podobają. Dlatego lewicowi analitycy mówią nie tylko o korupcji i biurokracji, ale również o wiecznym bałaganie, w którym nawet duże pieniądze przeznaczane na programy socjalne nie trafiają pod właściwy adres.

Wzmianki o korupcji, padające z ust samego Chaveza, pokazują, że dostrzega on część z tych niedomagań. Wołanie o nową partię jest z jego strony próbą sklecenia struktury, która będzie mogła nadać pewien kierunek dążeniom do zreformowania państwa i społeczeństwa. Ale permanentna rewolucja to coś więcej niż usiłowanie narzucenia zmian od góry.

Permanentna rewolucja

Myśl ta po raz pierwszy nasunęła się Karolowi Marksowi, kiedy analizował przebieg rewolucji lat 1848-49. Rozwinął ją zaś Lew Trocki po rosyjskiej rewolucji 1905 roku. Dotyczy ona tego, jak ruchy, które zaczynają od postulatów demokratycznych przemian politycznych mobilizują masy pracowników do działania, i z biegiem czasu do obejmowania przywództwa w procesie rewolucyjnym.

Masowa aktywność oddolna może się zacząć od demokratycznych postulatów wysuwanych przez liderów z klasy średniej, ale z czasem nabiera ona rozpędu, w którym masy pracownicze zaczynają brać swój los we własne ręce i walczyć o pełnokrwistą rewolucję społeczną.


Nie doprowadzi do tego odgórne zadekretowanie przez Chaveza, że wszystkie siły polityczne, które stawały w jego obronie, powinny się połączyć w jedną partię. Wśród tych, którzy popierają Chaveza istnieją bardzo odmienne koncepcje kierunku, w którym Wenezuela powinna zmierzać – znaczy to, że gdyby powstała jakaś zjednoczona partia i tak zaznaczałyby się w niej cztery odrębne tendencje.


Tendencje

Pierwsza, którą można spotkać wśród parlamentarzystów i części wybieranych urzędników, utrzymuje, że rząd powinien zachowywać się bardziej pojednawczo wobec wielkiego biznesu i prawicy.

Druga opowiada się za zmierzaniem do “socjalizmu”, ale w bardzo powolnym tempie. Jej zwolennicy celem zjednoczonej partii uczyniliby spowolnienie procesu rewolucyjnego.

Trzecia tendencja myśli o ustanowienia społeczeństwa na wzór kubański. Ze względu na wrogość USA w stosunku do Kuby, wielu mieszkańców Wenezueli w tym właśnie kraju widzi wzór do naśladowania – drogę do socjalizmu i lepszego życia, większej wolności dla szerokich mas ludzi.

W latach 60-tych i 70-tych XX wieku kubańscy przywódcy przyjęli model społeczny pozostający pod silnym wpływem dawnego Związku Radzieckiego. W praktyce oznaczało to pozbawienie ogółu robotników i chłopów prawa do dyskusji i głosowania nad kierunkami polityki rządu, a nawet do posiadania niezależnych związków zawodowych. Dzisiaj zaś, choć wciąż mówi się o socjalizmie, Kubę cechują ogromne nierówności majątku i dochodów.

Możliwe, że zwolennicy modelu kubańskiego staraliby się wykorzystać ruch oddolny do ustanowienia państwowej kontroli nad przemysłem i jednopartyjnej władzy w państwie. Sami jednak zagrodziliby drogę ruchowi, gdyby tylko masy ludowe zaczęły brać sprawy we własne ręce.

Jak to wygląda w praktyce, można było się przekonać wiosną ubiegłego roku. Większość delegatów na kongres nowo utworzonej federacji związków zawodowych UNT opowiedziało się za przeprowadzeniem właściwych wyborów na stanowiska w kadrze związku, aby stał się on organem demokracji pracowniczej. Mniejszość opuściła wówczas salę, żeby uniemożliwić ważne wybory, a ich argumentacja sprowadzała się w sumie do tego, że wybranie tych liderów przez samych pracowników nie jest istotne dla procesu rewolucyjnego.

Podejście to jest przeciwieństwem permanentnej rewolucji w rozumieniu Marksa i Trockiego. Stara się bowiem powstrzymać masy pracowników przed demokratycznym braniem losu we własne ręce i odgrywaniem wiodącej roli w procesie rewolucyjnym.

Jest wreszcie i tendencja autentycznie rewolucyjna – te ugrupowania aktywistów, dla których permanentność rewolucji oznacza organizowanie mas pracowniczych, miejskiej biedoty, grup ludności rdzennej i chłopów do walki o własne postulaty.

Jednym z takich ugrupowań jest Tendencja Walki Klasowej. Stanowi ona większość w UNT i znajduje się pod wpływem trockizmu (w wariancie bardzo odmiennym od tego, który wyznaje nowo mianowany minister pracy). Innym jest organizacja Por Nuestras Luchas ("Przez nasze walki"), która wyrasta z tradycji miejskiej partyzantki oraz autonomizmu i stara się organizować biedotę, chłopów i grupy ludności tubylczej.


Oddolna demokracja

W wielkich ruchach rewolucyjnych XX wieku rewolucja permanentna oznaczała, że pracownicy oddolnie organizowali własne instytucje demokratyczne, rady robotnicze, a następnie ciągnęli za sobą resztę wyzyskiwanych i uciskanych. Pracownikom, związanym w miejscach pracy wspólną walką z wyzyskiem, łatwiej było osiągać jedność w walce niż chłopom czy miejskiej biedocie.

Rozczarowanie parlamentarzystami sprawia, że w Wenezueli dużo się mówi o "władzy ludu" jako alternatywie. Dla pierwszych trzech tendencji jednak oznacza ona po prostu obieralne rady społeczne, które miałyby pośredniczyć między rządem a masami ludowymi.

Prawdziwie permanentna rewolucja wymagałaby od pracowników pójścia znacznie dalej. Powinni oni ustanowić własne demokratyczne organy, które przejmą kontrolę nad administracją, zajmą miejsce istniejącego, skorumpowanego aparatu państwowego i zreorganizują przemysł tak, aby skończyć z biedą i wielkimi nierównościami, które wciąż charakteryzują dzisiejszą Wenezuelę.

Fakt, że o tych rzeczach się dyskutuje, jest świadectwem tego, jak bardzo już ruchy oddolne wstrząsnęły wenezuelskim społeczeństwem. Przed nimi jednak jeszcze daleka droga, jeśli rewolucja ma naprawdę odwrócić stosunki w społeczeństwie, aby dotychczas wyzyskiwani stali się klasą rządzącą.


Chris Harman

Tłumaczył Paweł Listwan